درحالی که بخش قابل توجهی از سفرهای روزانه شهری کمتر از ۲۰ کیلومتر است، همچنان بیشتر این جابهجاییها با خودروهای شخصی انجام میشود؛ موضوعی که علاوهبر افزایش مصرف بنزین، زمان سفر شهروندان را نیز طولانیتر کرده است. کارشناسان حوزه حملونقل معتقدند اگر شهرداریها و دولت با تدوین سیاستهای تشویقی، توسعه زیرساختها و حمایت از تولید داخلی، استفاده از دوچرخه و اسکوتر برقی را برای سفرهای کوتاه گسترش دهند، میتوان بخشی از مشکلات ترافیکی، زیستمحیطی و انرژی کشور را برطرف کرد.
لزوم استفاده از وسایلنقلیه سبک در کلانشهرها
الگوی سفر در بیشتر کلانشهرها نشان میدهد که بسیاری از شهروندان روزانه برای رفتن به محل کار، خرید، مراجعه به مراکز آموزشی یا انجام امور اداری، مسافتی کمتر از ۲۰ کیلومتر را طی میکنند. با این حال، این سفرهای کوتاه اغلب با خودروهای تکسرنشین انجام میشود؛ خودروهایی که بخش عمدهای از عمر خود را در ترافیک سپری میکنند و فضای زیادی از معابر شهری را اشغال میکنند.
در چنین شرایطی، استفاده از وسایلنقلیه سبک میتواند راهکاری موثر برای کاهش بار ترافیکی باشد. دوچرخه و اسکوتر برقی بهدلیل ابعاد کوچک، مصرف انرژی پایین و امکان جابهجایی سریع، گزینهای مناسب برای این نوع سفرها بهشمار میروند.
کاهش مصرف سوخت؛ یک ضرورت ملی
ایران سالهاست با افزایش مصرف بنزین و ناترازی در تولید و مصرف سوخت روبهرو است. هر خودرویی که برای یک سفر پنج یا ۱۰ کیلومتری از پارکینگ خارج میشود، علاوهبر مصرف سوخت، سهمی در افزایش ترافیک و آلودگی هوا دارد.
اگر بخشی از این سفرها با دوچرخه یا اسکوتر برقی انجام شود، مصرف روزانه بنزین به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت. این موضوع نهتنها فشار بر پالایشگاهها را کمتر میکند، بلکه منابع مالی کشور را نیز از هزینههای سنگین تامین سوخت رها خواهد ساخت.
ترافیک کمتر، سرعت بالاتر در جابهجایی
یکی از مهمترین مزایای توسعه حملونقل سبک، کاهش تراکم خودروها در خیابانهاست. هرچه تعداد خودروهای شخصی کمتر شود، سرعت متوسط حرکت در معابر افزایش مییابد و اتوبوسها، تاکسیها و خودروهای امدادی نیز با سهولت بیشتری تردد خواهند کرد.
دوچرخه و اسکوتر برقی بهفضای بسیار کمتری برای حرکت و توقف نیاز دارد و همین ویژگی میتواند به روانسازی ترافیک در نقاط پرتردد شهری کمک کند.
شهرداریها باید زیرساخت ایجاد کنند
توسعه استفاده از دوچرخه و اسکوتر برقی بدون ایجاد زیرساخت مناسب امکانپذیر نیست. احداث مسیرهای ایمن، ایجاد پارکینگهای اختصاصی، نصب ایستگاههای شارژ، اصلاح تقاطعها و طراحی معابر متناسب با تردد وسایلنقلیه سبک باید در اولویت برنامههای مدیریت شهری قرار گیرد.
امروزه بسیاری از شهرهای پیشرفته جهان با توسعه شبکههای پیوسته مسیر دوچرخه، توانستهاند بخش قابل توجهی از سفرهای درونشهری را از خودروهای شخصی به وسایل حملونقل سبک منتقل کنند.
نقش دولت در توسعه حملونقل پاک
در کنار شهرداریها، دولت نیز باید با تدوین سیاستهای حمایتی، زمینه گسترش این نوع وسایلنقلیه را فراهم کند. کاهش حقوق ورودی مواداولیه، ارائه تسهیلات کمبهره برای خرید، حمایت از تولیدکنندگان داخلی، کاهش هزینههای شمارهگذاری و بیمه و تدوین استانداردهای ایمنی از جمله اقداماتی است که میتواند بازار دوچرخه و اسکوتر برقی را رونق دهد.
همچنین اختصاص مشوقهای مالیاتی به شرکتهایی که ناوگان خدماتی خود را به وسایلنقلیه سبک برقی مجهز میکنند، میتواند نقش موثری در توسعه این فرهنگ ایفا کند.
فرصت طلایی برای تولیدکنندگان داخلی
گسترش استفاده از دوچرخه و اسکوتر برقی تنها یک سیاست حملونقلی نیست، بلکه فرصتی برای رونق تولید داخلی نیز محسوب میشود. بسیاری از قطعات این وسایل قابلیت ساخت در داخل کشور را دارند و حمایت از تولیدکنندگان میتواند به ایجاد اشتغال، افزایش سرمایهگذاری و توسعه فناوری منجر شود.
درصورت شکلگیری بازار پایدار، صنایع داخلی قادر خواهند بود علاوهبر تامین نیاز بازار داخل، به صادرات این محصولات نیز فکر کنند.
فرهنگسازی؛ حلقه تکمیلکننده توسعه
موفقیت این طرح تنها به ایجاد زیرساخت محدود نمیشود. رسانهها، مدارس، دانشگاهها و نهادهای فرهنگی نیز باید در تغییر الگوی سفر شهروندان نقشآفرینی کنند. استفاده از دوچرخه یا اسکوتر برقی نباید صرفا یک انتخاب اقتصادی تلقی شود، بلکه باید بهعنوان یک رفتار مسئولانه در قبال سلامت، محیطزیست و آینده شهرها معرفی شود.
حملونقل سبک و سلامت شهروندان
دوچرخهسواری علاوهبر کاهش مصرف سوخت، آثار مثبت فراوانی بر سلامت جسمی و روانی شهروندان دارد. افزایش فعالیت بدنی، کاهش بیماریهای قلبی و عروقی، کاهش استرس و بهبود کیفیت زندگی از جمله مزایای استفاده منظم از دوچرخه است. حتی استفاده از اسکوتر برقی نیز با کاهش زمان حضور در ترافیک و آلودگی هوا، میتواند کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد.
حملونقل ترکیبی؛ حلقه مفقوده جابهجایی شهری
یکی از موضوعاتی که در برنامهریزی حملونقل شهری کمتر مورد توجه قرار گرفته، توسعه «حملونقل ترکیبی» است؛ به این معنا که شهروندان بتوانند بخشی از مسیر خود را با دوچرخه یا اسکوتر برقی و بخش دیگر را با مترو، اتوبوس یا قطار شهری طی کنند. در بسیاری از شهرهای توسعهیافته، ایستگاههای حملونقل عمومی به پارکینگهای دوچرخه، محل نگهداری اسکوترهای برقی و ایستگاههای اشتراکی مجهز شدهاند تا شهروندان بدون نیاز به استفاده از خودرو شخصی، سفر خود را از مبدأ تا مقصد تکمیل کنند.
در ایران نیز شهرداریها میتوانند با ایجاد پارکینگهای ایمن در اطراف ایستگاههای مترو و پایانههای اتوبوس، زمینه استفاده گسترده از وسایلنقلیه سبک را فراهم کنند. همچنین راهاندازی سامانههای کرایه دوچرخه و اسکوتر برقی در مراکز اداری، دانشگاهها، شهرکهای صنعتی، مراکز خرید و مناطق پرتردد میتواند الگوی سفر شهروندان را بهتدریج تغییر دهد.
از سوی دیگر، نباید از نقش بخشخصوصی در این حوزه غافل شد. سرمایهگذاری شرکتهای خصوصی در ایجاد شبکههای اشتراک دوچرخه و اسکوتر برقی، در صورت حمایت دولت و شهرداریها، میتواند بدون تحمیل هزینههای سنگین به بودجه عمومی، خدمات گستردهای را در اختیار شهروندان قرار دهد. در مقابل، مدیریت شهری نیز باید با تدوین مقررات شفاف، تعیین محلهای مشخص برای توقف این وسایل و نظارت بر ایمنی آنها، از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری کند.
موضوع مهم دیگر، فرهنگسازی برای رعایت حقوق همه کاربران معابر است. توسعه دوچرخهسواری و استفاده از اسکوتر برقی باید همزمان با آموزش شهروندان، رانندگان خودروها و موتورسیکلتها همراه باشد تا احترام متقابل بهحقوق یکدیگر به بخشی از فرهنگ ترافیکی کشور تبدیل شود. ایجاد مسیرهای ایمن، نصب علائم راهنمایی ویژه و آموزش در مدارس و رسانهها میتواند نقش مهمی در کاهش حوادث و افزایش استقبال از این شیوه حملونقل داشته باشد.
درنهایت، حرکت به سمت استفاده گسترده از دوچرخه و اسکوتر برقی، تنها یک تغییر در شیوه جابهجایی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای آینده شهرها بهشمار میرود. هر سفر کوتاهی که بهجای خودرو شخصی با یک وسیلهنقلیه سبک انجام شود، به معنای مصرف کمتر سوخت، کاهش انتشار آلایندهها، ترافیک روانتر، آرامش بیشتر شهروندان و کاهش هزینههای مدیریت شهری خواهد بود. اگر دولت و شهرداریها از امروز این مسیر را با برنامهریزی دقیق، حمایت از تولیدکنندگان داخلی و ارائه مشوقهای موثر آغاز کنند، میتوان امیدوار بود که در سالهای آینده شهرهای ایران نیز بهسمت الگوی حملونقل پاک، هوشمند و پایدار حرکت کنند؛ الگویی که نهتنها به سود محیطزیست، بلکه به نفع اقتصاد ملی و رفاه شهروندان نیز خواهد بود.
چشمانداز شهرهای آینده
شهرهای آینده، شهرهایی خودرومحور نخواهند بود؛ بلکه شهرهایی انسانمحور خواهند بود؛ شهرهایی که در آنها پیادهروی، دوچرخهسواری و استفاده از وسایلنقلیه سبک برقی سهم بیشتری از جابهجاییهای روزانه را برعهده دارند. این تغییر رویکرد نهتنها موجب کاهش هزینههای مدیریت شهری میشود، بلکه کیفیت زندگی، امنیت تردد و بهرهوری اقتصادی را نیز افزایش میدهد.
با توجه به اینکه بخش عمده سفرهای روزانه در کلانشهرهای ایران کمتر از ۲۰ کیلومتر است، توسعه استفاده از دوچرخه و اسکوتر برقی میتواند یکی از موثرترین راهکارها برای کاهش ترافیک، صرفهجویی در مصرف سوخت، کاهش آلودگی هوا و بهبود کیفیت زندگی شهری باشد. تحقق این هدف مستلزم همکاری نزدیک دولت، شهرداریها، خودروسازان، تولیدکنندگان وسایلنقلیه سبک و شهروندان است.
وزارت صنعت، معدن و تجارت میتواند با حمایت از تولید داخلی، اعطای تسهیلات به تولیدکنندگان و خریداران و تدوین استانداردهای لازم، زمینه توسعه این صنعت را فراهم کند. از سوی دیگر، شهرداریها نیز باید با ایجاد مسیرهای ایمن، پارکینگهای اختصاصی، ایستگاههای شارژ و اتصال این وسایل بهشبکه حملونقل عمومی، شرایط استفاده روزمره از آنها را مهیا سازند.
اگر چنین سیاستی بهصورت هدفمند و مستمر اجرا شود، نهتنها بخشی از مشکلات ترافیکی و انرژی کشور کاهش خواهد یافت، بلکه گامی مهم در مسیر توسعه حملونقل پاک، ارتقای سلامت عمومی و ساخت شهرهایی ایمنتر، آرامتر و پایدارتر برداشته خواهد شد.
